Không giống những loại nhạc cụ thông thường, cồng chiêng đối với người dân tộc M’Nông nới đây mang ý nghĩa thiêng liêng. Mỗi chiếc chiêng được xem như có linh hồn, gắn với đời sống tâm linh và các nghi lễ quan trọng của cộng đồng: từ lễ mừng lúa mới, lễ cúng bến nước cho đến các dịp cưới hỏi, ma chay, giáng sinh. Tiếng chiêng không chỉ là âm thanh, mà còn là tiếng nói của con người với thần linh, với tổ tiên.
Tại xã Quảng Tân, dù cuộc sống đã có nhiều đổi thay, nhưng những giá trị truyền thống ấy vẫn được giữ gìn khá nguyên vẹn. Những dịp hội bon làng, bên ánh lửa bập bùng hay những dòng thác hùng vĩ, tiếng chiêng vang lên trầm hùng, hòa cùng điệu múa xoang nhịp nhàng, tạo nên một không gian văn hóa đậm đà bản sắc.
Để tiếng chiêng không bị lãng quên, không thể không nhắc đến những nghệ nhân cao tuổi, những già làng, trưởng bon đã dành cả cuộc đời gắn bó với văn hóa dân tộc. Họ không chỉ là người biết đánh chiêng, mà còn hiểu rõ từng bài chiêng, bài hát của từng nghi lễ, từng ý nghĩa ẩn chứa trong mỗi nhịp điệu.
Các nghệ nhân, già làng ôn lại bài hát truyền thống - Ảnh: Tới Nguyễn
Ở các thôn, bon của xã Quảng Tân, hình ảnh những già làng, nghệ nhân kiên trì truyền dạy cồng chiêng cho lớp trẻ đã trở nên quen thuộc. Không có giáo án, không có lớp học chính quy, việc truyền dạy diễn ra ngay tại sân nhà văn hóa cộng đồng, dưới mái hiên với các bài truyền thống như: Chiêng ngân, Booc-ngăn, Bar-đăn, Đol-rơ-la, chiêng kết bạn, chiêng đâm trâu. Từng động tác, từng nhịp chiêng được chỉ dẫn tỉ mỉ, bằng cả kinh nghiệm và tâm huyết.
Bên cạnh đó, các nghệ nhân còn truyền dạy cho các bạn trẻ những bài múa, bài hát truyền thống, dân ca M'nông (Nau M'pring) phản ánh sâu sắc đời sống lao động và tâm hồn người bản địa như: hát ru, hát khấn thần, hát giao duyên, đồng dao, và đặc biệt là kể sử thi Ót N'rông.
Một buổi học chiêng tại nhà văn hóa cộng đồng bon Ja lú - Ảnh: Tới Nguyễn
Ông Điểu Đức – Trưởng bon Jalú chia sẻ rằng “điều họ trăn trở nhất không phải là tuổi tác hay sức khỏe, mà là làm sao để lớp trẻ không quay lưng với văn hóa truyền thống dân tộc mình. Bởi hiện nay, khi các loại hình giải trí mới ngày càng phổ biến, việc giữ chân thanh niên với cồng chiêng là một thử thách không nhỏ”.
Ông Điểu Đức, trưởng bon Jalú - Ảnh: Tới Nguyễn
Điều đáng mừng là ở Quảng Tân, ngày càng có nhiều thanh thiếu niên người M’Nông quan tâm và tham gia học đánh cồng chiêng. Các đội chiêng trẻ được thành lập, tham gia biểu diễn trong các dịp lễ hội, sự kiện văn hóa của địa phương.
Không chỉ học cách đánh chiêng, các em còn được tìm hiểu về ý nghĩa văn hóa, lịch sử của từng bài chiêng. Từ đó, tình yêu với di sản dân tộc dần được nuôi dưỡng một cách tự nhiên.
Nhiều bạn trẻ chia sẻ rằng, ban đầu họ tham gia chỉ vì tò mò, nhưng càng học càng thấy tự hào về văn hóa của dân tộc mình. Tiếng chiêng không còn xa lạ, mà trở thành một phần trong đời sống tinh thần, gắn bó với bản sắc cá nhân.
Các bạn trẻ tập chiêng vào dịp cuối tuần - Ảnh: Tới Nguyễn
Những năm gần đây, chính quyền địa phương và các tổ chức đoàn thể tại xã Quảng Tân cũng đã có nhiều nỗ lực trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa cồng chiêng. Các lớp truyền dạy được tổ chức thường xuyên hơn, các đội chiêng được hỗ trợ trang phục, nhạc cụ, tạo điều kiện tham gia giao lưu, biểu diễn.
Đặc biệt, việc lồng ghép hoạt động cồng chiêng vào các sự kiện văn hóa – xã hội không chỉ giúp bảo tồn di sản, mà còn góp phần quảng bá hình ảnh địa phương. Qua đó, văn hóa cồng chiêng không còn bó hẹp trong phạm vi cộng đồng, mà dần lan tỏa rộng rãi hơn.
Tiếng chiêng ngân của hai thế hệ tiếp nối - Ảnh: Tới Nguyễn
Dù vậy, hành trình bảo tồn văn hóa cồng chiêng vẫn còn nhiều thách thức. Sự tác động của kinh tế thị trường, quá trình đô thị hóa, cùng với sự thay đổi trong lối sống của người trẻ có thể khiến những giá trị truyền thống dần mai một nếu không được quan tâm đúng mức.
Chính vì thế, việc gìn giữ văn hóa cồng chiêng không chỉ là trách nhiệm của riêng các nghệ nhân hay cộng đồng người M’Nông, mà cần sự chung tay của toàn xã hội. Từ việc đưa văn hóa truyền thống vào trường học, đến việc xây dựng các mô hình du lịch cộng đồng gắn với cồng chiêng, tất cả đều là những hướng đi cần thiết.
Giữa nhịp sống hiện đại, tiếng cồng chiêng ở Quảng Tân vẫn vang lên, như một lời nhắc nhở về cội nguồn, về bản sắc. Những người gìn giữ văn hóa nơi đây, dù là già làng hay thanh niên, đều đang góp phần viết tiếp câu chuyện của dân tộc mình, đó là một câu chuyện không chỉ của quá khứ, mà còn của hiện tại và tương lai./.
Nguyễn Tiến Tới - Phó Chủ tịch UBMTTQ xã, Bí thư Đoàn Thanh niên xã